Czym jest zarzuela? Przewodnik dla odwiedzających

The short version

Zarzuela to gatunek liryczno-dramatyczny: scena jest mówiona, ktoś śpiewa, dołącza chór lub taniec, a akcja posuwa się naprzód. Duchem bliżej jej do operetki czy musicalu niż do opery śpiewanej od pierwszej do ostatniej nuty, a wystawia się ją po hiszpańsku. W madryckiej odmianie hiszpańskiego z brzmi jak th, więc wymawia się „thar-THWEH-lah". Teatro de la Zarzuela nazywa ją żywym gatunkiem, który w teatralny i zabawny sposób pokazuje wiele stron hiszpańskiego życia, i twierdzi, że narodziła się w Madrycie. Na jej stronie historycznej dodaje się, że gatunek ten przeżywał złoty wiek razem z operą i teatrem mówionym w XIX wieku, a później z kinem — co pozwala wyobrazić sobie, jak niegdyś była popularna.

Skąd pochodzi nazwa

Wikipedia podaje, że etymologia jest niepewna. Jedna z propozycji głosi, że słowo pochodzi od Palacio de la Zarzuela, królewskiego pawilonu myśliwskiego pod Madrytem, gdzie takie rozrywki miały być po raz pierwszy prezentowane dworowi, a pałac wziął nazwę od rosnących tam cierni, zarzas. Strona historyczna teatru umieszcza najwcześniejsze śpiewane dzieła Calderóna de la Barki, z muzyką Juana de Hidalgo, w tym właśnie pałacu w XVII wieku. Tak czy inaczej, nazwa jest hiszpańska — i forma również.

Barok, potem romantyzm

Zwykle wyróżnia się dwa główne okresy. Zarzuela barokowa przypada na lata około 1630–1750, z wątkami mitologicznymi przeplatanymi wiejską komedią. Po okresie, w którym hiszpańskie sceny zdominowała opera włoska, pisarze i kompozytorzy ożywili formę w latach pięćdziesiątych XIX wieku, a następująca po tym zarzuela romantyczna przetrwała do około 1950 roku. To właśnie ten drugi okres wydał najsłynniejsze tytuły, a większość repertuaru, który dziś można usłyszeć, pochodzi z tego czasu.

Mały gatunek, wielki gatunek

Zarzuela romantyczna dzieli się na dwie główne gałęzie. Género chico, mały gatunek, jest krótki, zwykle jednoaktowy i pełen popularnych madryckich postaci; wyrósł z praktyki sprzedawania teatru na godziny w latach siedemdziesiątych XIX wieku. Género grande, wielki gatunek, liczy trzy akty i zbliża się do wielkiej opery. Wikipedia zauważa, że dłuższe dzieła mogły trwać nawet cztery godziny — to jeden z powodów, dla których skróty dobrze sprawdzają się przy kolacji. Mały gatunek natomiast pisano dla publiczności ze wszystkich klas społecznych, z prostymi historiami miłosnymi i typowymi madryckimi postaciami, takimi jak próżniak i flirciara.

Madryt na scenie

Wiele zarzueli rozgrywa się w Madrycie i wykorzystuje jego uliczny żargon. Teatro de la Zarzuela wymienia La verbena de la Paloma, Agua, azucarillos y aguardiente oraz La revoltosa jako typowe madryckie dzieła, napisane w miejskim castizo, bardzo lokalnym języku. La verbena de la Paloma z 1894 roku rozgrywa się w noc święta Matki Bożej z la Paloma, 14 sierpnia.

Czytaj dalej: Sześć zarzueli, które warto poznać przed kolacją

Czym różni się od opery

Tradycyjna opera jest śpiewana od początku do końca: recytatywy niosą akcję, a arie – emocje. Zarzuela zastępuje znaczną część recytatywów dialogiem mówionym, podobnie jak niemiecki Singspiel i francuska opéra comique, zachowując przy tym arie, ansamble, chóry i tańce. Jej utwory wahają się od pełnych operowych solówek, zwanych romanzami, po popularne melodie. Dlatego zarzuela może wydawać się lżejsza i zwinniejsza niż opera – i dlatego oba gatunki tak dobrze współbrzmią w ramach jednego wieczoru. Wikipedia opisuje zarzuelę jako rodzimojęzyczną alternatywę, którą hiszpańscy monarchowie stawiali obok włoskiej formy operowej, przez co rozwinęła się jako konkurencyjna tradycja, a nie kopia opery.

Gatunek, który niemal zniknął

Hiszpańska wojna domowa przyniosła upadek, a ostatnie romantyczne zarzuele powstały w latach pięćdziesiątych XX wieku. Wikipedia podaje, że po II wojnie światowej gatunek sceniczny niemal zniknął, choć radio, telewizja i nagrania utrzymywały repertuar w uszach słuchaczy; hiszpańska telewizja emitowała nawet popularny cykl programów zatytułowany Antología de la zarzuela. Teatro de la Zarzuela zapewnia, że gatunek żyje, i podkreśla, że wciąż wystawia najlepsze dzieła swojego repertuaru oraz premieruje nowe. To długie życie po życiu sprawia, że gatunek wciąż ma w Madrycie swoich wielbicieli.

Gdzie posłuchać jej w Madrycie

Teatro de la Zarzuela, otwarty 10 października 1856 roku przy Calle de Alcalá, jest domem tego gatunku. Jego własna strona historyczna nazywa go pierwszym i jedynym teatrem stworzonym wyłącznie dla zarzueli, a w 1994 roku został uznany za zabytek narodowy. Program zmienia się wraz z sezonem, więc warto sprawdzić kalendarz teatru. Kolacja w La Castafiore to inna droga do muzyki: kameralna, towarzyska próbka utworów śpiewanych przez kelnerów, z ariami operowymi między daniami. Strona teatru zawiera sezonowy program spektakli, koncertów i tańca oraz informacje o kasie biletowej, dzięki czemu można zaplanować wizytę jeszcze przed przyjazdem.

Słuchanie przed wyjazdem

Nie musisz się przygotowywać. Jeśli jednak lubisz, poszukaj nagrania La verbena de la Paloma lub La revoltosa – typowych madryckich dzieł – i wsłuchaj się w sposób, w jaki mówione kwestie przechodzą w śpiew. Te tytuły to przykłady gatunku, a nie obietnica dotycząca repertuaru jakiejkolwiek kolacji, który należy do restauracji i może zmieniać się z wieczoru na wieczór. Potraktuj muzykę jak pierwsze spotkanie, a potem podążaj za tym, co ci się podoba. Krótkie nagranie wystarczy; celem jest rozpoznanie dźwięku mówionej kwestii przechodzącej w pieśń, a nie nauka fabuły.

Poza Madrytem

Zarzuela rozprzestrzeniła się po krajach hiszpańskojęzycznych, a Wikipedia odnotowuje, że kilka z nich rozwinęło własne tradycje. Katalonia pisała libretta po katalońsku i zbudowała to, co nazywa swoim teatrem lirycznym, natomiast Kuba przeżyła złoty wiek zarzueli o tematyce afrokubańskiej, wśród nich Cecilia Valdés Gonzala Roiga. Na Filipinach, dokąd forma dotarła w 1878 roku, wykonawcy szybko zaadaptowali ją do lokalnych języków. Wersja madrycka jest najstarszą linią tej rodziny i tą, którą odwiedzający spotyka w stolicy.

Dla kogo to nie jest

Odpuść sobie głębsze zanurzenie, jeśli zależy ci tylko na dobrej kolacji z muzyką; wieczór działa bez żadnego przygotowania. Jeśli chcesz zobaczyć pełną inscenizację zarzueli z chórem i orkiestrą, idź do teatru, a nie do restauracji. A jeśli potrzebujesz angielskiego tłumaczenia każdej linijki, wiedz, że zarzuela jest pisana po hiszpańsku, więc muzyka i gra aktorska niosą dla odwiedzającego znaczną część sensu.