Wat is zarzuela? Een gids voor bezoekers

De korte versie

Zarzuela is een lyrisch-dramatisch genre: er wordt gesproken, iemand zingt, een koor of een dans sluit zich aan en het verhaal gaat verder. Het ligt qua sfeer dichter bij een operette of een musical dan bij een opera die van de eerste tot de laatste noot gezongen wordt, en het wordt in het Spaans opgevoerd. In het Madrids klinkt de z als th, dus zeg thar-THWEH-lah. Het Teatro de la Zarzuela noemt het een levend genre dat vele kanten van het Spaanse leven op een theatrale en grappige manier laat zien, en zegt dat het in Madrid is geboren. Op zijn geschiedenispagina staat verder dat het genre zijn gouden eeuw deelt met opera en met gesproken theater in de negentiende eeuw, en later met de cinema, wat een goede manier is om je voor te stellen hoe populair het ooit was.

Waar de naam vandaan komt

Wikipedia zegt dat de etymologie onzeker is. Een van de theorieën is dat het woord afkomstig is van het Palacio de la Zarzuela, een koninklijk jachtslot bij Madrid waar dergelijk vermaak naar verluidt voor het eerst aan het hof werd gepresenteerd, en dat het paleis vernoemd is naar de braamstruiken, zarzas, die daar groeiden. De geschiedenispagina van het theater zelf plaatst de vroegste gezongen werken van Calderón de la Barca, met muziek van Juan de Hidalgo, in dat paleis in de zeventiende eeuw. Hoe dan ook, de naam is Spaans en de vorm ook.

Barok, dan Romantiek

Meestal worden twee hoofdperiodes onderscheiden. De barokke zarzuela loopt van ongeveer 1630 tot 1750, met mythologische verhalen vermengd met landelijke komedie. Na een periode waarin de Italiaanse opera de Spaanse podia domineerde, bliezen schrijvers en componisten de vorm in de jaren 1850 nieuw leven in, en de romantische zarzuela die daarop volgde duurde tot ongeveer 1950. Die tweede periode bracht de bekendste titels voort, en het grootste deel van het repertoire dat u vandaag de dag kunt horen, stamt eruit.

Klein genre, groot genre

De romantische zarzuela valt uiteen in twee hoofdtakken. Het género chico, het kleine genre, is kort, meestal één akte, en vol populaire Madrileense personages; het ontstond uit de gewoonte om in de jaren 1870 theater per uur te verkopen. Het género grande, het grote genre, beslaat drie akten en komt dicht bij de grote opera. Wikipedia merkt op dat de langere werken tot vier uur konden duren, wat een reden is waarom hoogtepunten goed werken in een dinersetting. Het kleine genre daarentegen werd geschreven voor publiek van elke sociale klasse, met eenvoudige liefdesverhalen en typische Madrileense figuren zoals de luilak en de flirt.

Madrid op het podium

Veel zarzuela's spelen zich af in Madrid en gebruiken het straatslang van de stad. Het Teatro de la Zarzuela noemt La verbena de la Paloma, Agua, azucarillos y aguardiente en La revoltosa als de typische Madrileense werken, geschreven in de castizo, zeer lokale taal van de stad. La verbena de la Paloma, uit 1894, speelt zich af op de nacht van het feest van de Maagd van la Paloma, op 14 augustus.

Lees verder: Zes zarzuela's om te kennen voor het diner

Hoe het verschilt van opera

Traditionele opera wordt volledig gezongen: recitatief draagt de handeling en aria's dragen het gevoel. Zarzuela vervangt een groot deel van het recitatief door gesproken dialoog, zoals ook het Duitse Singspiel en de Franse opéra comique doen, en behoudt aria's, ensembles, koren en dansen. De liederen variëren van volledig operatische soli, romanzas genaamd, tot populaire melodieën. Daarom kan een zarzuela luchtiger aanvoelen dan een opera, en daarom passen de twee moeiteloos samen in één avond. Wikipedia beschrijft zarzuela als het anderstalige alternatief dat de Spaanse vorsten naast de Italiaanse operavorm plaatsten, zodat het zich ontwikkelde als een rivaliserende traditie in plaats van een kopie van opera.

Een genre dat bijna verdween

De Spaanse Burgeroorlog bracht een teruggang, en de laatste romantische zarzuela's werden in de jaren vijftig geschreven. Wikipedia zegt dat het levende genre na de Tweede Wereldoorlog bijna verdween, terwijl radio, televisie en opnames het repertoire in de oren van het publiek hielden; de Spaanse televisie zond zelfs een populaire reeks programma's uit onder de naam Antología de la zarzuela. Het Teatro de la Zarzuela houdt vol dat het genre springlevend is en zegt nog steeds de beste werken uit zijn repertoire op te voeren en nieuwe te laten premiêren. Dat lange voortleven is de reden dat het genre in Madrid nog altijd liefhebbers heeft.

Waar je het in Madrid kunt horen

Het Teatro de la Zarzuela, geopend op 10 oktober 1856 naast de Calle de Alcalá, is het huistheater. Op zijn eigen geschiedenispagina wordt het het eerste en enige theater genoemd dat uitsluitend voor het genre is opgericht, en in 1994 werd het uitgeroepen tot nationaal monument. Het programma wisselt per seizoen, dus raadpleeg de kalender van het theater. Een diner bij La Castafiore is de andere manier om er kennis mee te maken: een compact, gezellig proeverijtje van de liederen, gezongen door obers, met opera-aria's tussen de gangen. De website van het theater vermeldt een seizoen van producties, concerten en dans, plus een kassa, zodat een bezoeker alles vooraf kan plannen.

Luisteren voordat je gaat

Je hoeft je niet voor te bereiden. Als je dat toch leuk vindt, zoek dan een opname op van La verbena de la Paloma of La revoltosa, de typische Madrileense werken, en luister naar de manier waarop gesproken regels overgaan in zang. Die titels zijn voorbeelden van het genre, geen belofte over het repertoire van welk diner dan ook, dat aan het restaurant toebehoort en van avond tot avond kan veranderen. Behandel de muziek als een eerste kennismaking en volg dan wat je bevalt. Een korte opname is genoeg; het doel is het geluid te herkennen van een gesproken regel die overgaat in een lied, niet om een verhaal te leren.

Buiten Madrid

Zarzuela verspreidde zich naar Spaanstalige landen, en Wikipedia merkt op dat verschillende daarvan eigen tradities ontwikkelden. Catalonië schreef libretto's in het Catalaans en bouwde wat het zijn lyrisch theater noemt, terwijl Cuba een gouden eeuw van zarzuela's met Afro-Cubaanse thema's kende, waaronder Cecilia Valdés van Gonzalo Roig. In de Filipijnen, waar de vorm in 1878 arriveerde, pasten uitvoerenden hem al snel aan in lokale talen. De Madrileense versie is de oudste lijn van de familie, en degene die een bezoeker in de hoofdstad tegenkomt.

Voor wie dit niet is

Sla de diepgaande verkenning over als je alleen een goed diner met muziek wilt; de avond werkt zonder enige achtergrondkennis. Als je een volledig opgevoerde zarzuela met een volledig koor en orkest wilt, ga dan naar het theater, niet naar een restaurant. En als je een Engelse vertaling van elke regel nodig hebt, weet dan dat zarzuela in het Spaans is geschreven, dus de muziek en het spel dragen voor een bezoeker veel van de betekenis.